Šta podrazumevamo pod malignim oboljenjima?
Maligna oboljenja, takođe poznato kao zloćudna promena ili nepovoljna ćelijska neoplazma, predstavlja grupu bolesti koja uključuje abnormalni rast ćelija sa potencijalnom mogućnošću da zahvati ili se proširi na ostale delove tela. Mogući znaci i simptomi uključuju: novi čvorić, abnormalno krvarenje, produženi kašalj, neobjašnjivi gubitak težine, kao i promene u pražnjenju creva između ostalog.
Neki od faktora rizika su upotreba duvana, gojaznost, loša ishrana, nedostatak fizičke aktivnosti, konzumiranje alkohola, genetska predispozicija. Među ostalim faktorima se nalaze neke dugotrajne infekcije, izloženost jonizujućem zračenju i zagađivači iz životne sredine. U zemljama u razvoju skoro 20% slučajeva ovih oboljenja je posledica infekcija kao što su hepatitis B, hepatitis C i humani papiloma virus. Ovi faktori delimično deluju tako što menjaju gene ćelije. Obično je potrebno da dođe do većeg broja takvih genetskih promena pre nego što se razvije bolest.
Prema podacima Ministarstva zdravlja Republike Srbije, godišnje od ovih oboljenja oboli oko 36.000 ljudi, a više od 20.000 života se izgubi. U poslednjih 20 godina stope obolevanja od zloćudnih neoplazmi su se udvostručile. Najčešći oblici ovih bolesti kod muškaraca su promene pluća, prostate, debelog creva i želuca, dok se kod žena najčešće javljaju promene dojke, debelog creva, pluća i grlića materice.
Šta je onkologija?
Onkologija je multidisciplinarna naučna oblast koja se bavi ćelijskim promenama i izmenjenim rastom tkiva. Ime onkologija potiče od grčke reči „oncos“ (izraslina) i „logos“ (nauka). Tkivna promena predstavlja grupu ćelija nad kojima organizam nema kontrolu, odnosno dolazi do nekontrolisanog rasta i ubrzanog razmnožavanja ćelija u izmenjenom tkivu.
Benigne promene, grubo rečeno, nemaju tendenciju širenja, dobro su ograničene, ali zbog svoje lokalizacije ponekad mogu ugroziti zdravlje pacijenta.
Pojam zloćudna promena odnosi se na ćelijske strukture koje imaju sposobnost širenja putem krvnih sudova, limfnih kanala i tkivnih membrana, čime mogu zahvatiti okolna i udaljena tkiva.
Ove promene mogu biti neinvazivne i sastavljene od ćelija sa izraženim morfološkim izmenama, ali bez probijanja bazalne membrane.
U visokom procentu, ćelije ovih promena vremenom probijaju bazalnu membranu i prelaze u invazivni oblik. Invazivne promene se dele prema tkivu iz kog potiču na:
- promene epitelnog i žlezdanog porekla
- promene potpornog, mezenhimnog tkiva
- oboljenja krvotvornog i limfnog sistema
- promene embrionalnog porekla
- promene nervnog tkiva
Promene se razvrstavaju i prema organu iz kog su nastale, pa se često nazivaju prema tom organu (promene dojke, pluća, debelog creva).
Šta podrazumeva zbrinjavanje pacijenta sa onkološkom dijagnozom?
1. Otkrivanje ozbiljnih zdravstvenih stanja
Zloćudna oboljenja su drugi po učestalosti uzrok smrtnosti sa tendencijom rasta. U poslednjih 20 godina udvostručila se stopa obolevanja od zloćudnih neoplazmi. Otkrivanje bolesti u što ranijoj fazi daje najveću mogućnost za uspešno zbrinjavanje. Ćelijske promene mogu davati različite simptome, u zavisnosti od mesta u organizmu gde se razvijaju. Nažalost, većina ovih promena specifične simptome daje u kasnijoj fazi, kada je stanje uznapredovalo i kada je efikasnost terapijskog pristupa znatno manja. Opšti simptomi nisu specifični samo za ova stanja i mogu se javiti i kod drugih oboljenja. Lekarski pregled predstavlja uvod u dalju dijagnostičku obradu, nakon čega slede laboratorijske, radiološke i patohistološke metode.
2. Procena stanja
Procena stanja podrazumeva primenu dijagnostičkih metoda, najčešće iz oblasti radiologije (RTG, ultrazvuk, kompjuterizovana tomografija, magnetna rezonanca, scintigrafija, PET/CT), kako bi se ustanovila rasprostranjenost promena u organizmu. Procena se vrši pre započinjanja terapijskog procesa i nakon toga. Odluku o primeni određenog pristupa donosi tim lekara različitih specijalnosti. Razvoj precizne medicine doveo je do uključivanja dodatnih stručnjaka, kako bi se na osnovu molekularnih karakteristika izmenjenog tkiva odabrao najadekvatniji terapijski pravac.
3. Terapijski pristup
Zbrinjavanje pacijenata zahteva multidisciplinarni pristup. Postoje tri osnovna terapijska pravca: hirurški, zračni i sistemski medikamentozni pristup.
Savremena praksa teži individualizovanom planu, koji uzima u obzir karakteristike izmenjenog tkiva i opšte stanje pacijenta, kako bi se odabrala najprimerenija terapijska opcija.
Simptomatska i suportivna terapija
Kontrola bola i drugih tegoba predstavlja važan deo brige u svim fazama bolesti. Poseban značaj ima palijativna nega kod pacijenata sa uznapredovalim stanjem.
Sistemska terapija
Sistemska terapija podrazumeva primenu lekova koji deluju na izmenjene ćelije i utiču na njihov rast i razmnožavanje. Ova terapija se često primenjuje u ciklusima.
Lekovi ne deluju isključivo na izmenjene ćelije, već i na zdrava tkiva, zbog čega se terapija pažljivo planira i kombinuje. U cilju lakše primene terapije, mogu se koristiti posebni potkožni sistemi za dugotrajan pristup krvnim sudovima, koji smanjuju opterećenje perifernih vena.
Mogu se javiti prolazne neželjene reakcije, poput umora, mučnine, promena na koži ili kosi, koje se prate i tretiraju uz podršku zdravstvenog tima. Tokom trajanja terapije i izvesnog perioda nakon nje, preporučuje se primena adekvatnih mera zaštite u vezi sa planiranjem potomstva.
4. Praćenje pacijenta
Praćenje pacijenata sprovodi se prema utvrđenim protokolima, koji definišu kontrolne preglede i dijagnostičke procedure u zavisnosti od prethodnog stanja i primenjenog terapijskog pristupa.